Gökbilimciler, Neptün’ün ötesindeki Kuiper Kuşağı’nda yer alan küçük bir gök cisminde beklenmedik bir atmosfer izine rastladı. 2002 XV93 olarak bilinen bu cisim, yaklaşık 500 km çapında. Yani Dünya, Mars ya da Plüton üzere büyük gök cisimleriyle kıyaslandığında epeyce küçük.
Asıl şaşırtan olan nokta da burada başlıyor. Bu kadar küçük bir gök cisminin kütle çekimi, atmosferi uzun mühlet tutmak için kâfi görülmüyor. Öteki bir deyişle, 2002 XV93’ün etrafında kalıcı bir atmosfer olmaması bekleniyordu. Lakin yapılan müşahedeler, bu uzak ve buzlu dünyanın etrafında son derece ince bir gaz katmanı bulunduğunu gösterdi.
Bu keşif, Güneş Sistemi’nin dış bölgelerindeki küçük cisimler hakkında bilinenleri değiştirebilir.
IŞIKTAKİ KÜÇÜK İPUCU
2002 XV93, Plüton’a misal bir yörünge sistemine sahip küçük cisimlerden biri. Güneş’e Dünya’dan yaklaşık 40 kat daha uzak bir bölgede dolaşıyor ve Neptün’ün kütle çekimiyle özel bir yörünge ahengi içinde bulunuyor.
Bu çeşit uzak cisimleri incelemek epey sıkıntı. Zira Güneş’ten çok az ışık alıyorlar ve Dünya’dan bakıldığında son derece sönük görünüyorlar. Bu nedenle bilim insanları birçok vakit dolaylı müşahede prosedürlerine başvuruyor.
Bu keşifte de kritik rolü “yıldız örtülmesi” ismi verilen olay oynadı. 2024 yılında 2002 XV93, Dünya’dan bakıldığında uzak bir yıldızın önünden geçti. Japonya’daki üç farklı müşahede noktasından yapılan ölçümler, yıldız ışığının bu küçük cismin ardında kısa müddetliğine kaybolduğunu gösterdi.
Normalde atmosferi olmayan çıplak bir kaya ya da buz kesimi, yıldızın ışığını apansız keser ve sonra ışık yeniden birdenbire geri gelir. Lakin burada farklı bir şey görüldü. Işık büsbütün kaybolmadan evvel yaklaşık 1,5 saniye boyunca yavaş yavaş azaldı, geçiş bittikten sonra da tekrar yavaş yavaş arttı.
Bu kademeli sönme ve aydınlanma, ışığın bir atmosferden geçerken kırıldığını düşündürdü.
ATMOSFER ÇOK İNCE
Bilim insanları elde edilen bilgilerle farklı atmosfer modelleri oluşturdu. Plüton’un atmosferi temel alınarak metan, azot ya da karbonmonoksit yüklü bir yapı ihtimali değerlendirildi.
Sonuçlara nazaran 2002 XV93’ün atmosferi son derece ince. Basıncın yaklaşık 100 ila 200 nanobar düzeyinde olduğu varsayım ediliyor. Bu, Dünya’nın deniz düzeyindeki atmosfer basıncından milyonlarca kat daha düşük bir paha.
Yine de bu kadar zayıf bir atmosferin bile tespit edilebilmesi kıymetli bir muvaffakiyet olarak görülüyor. Zira gökbilimciler, Güneş Sistemi’nin en uzak bölgelerindeki neredeyse yok denecek kadar ince gaz katmanlarını artık ölçebilecek hassasiyete ulaşmış durumda.
Ancak keşfi daha da enteresan hale getiren öteki bir sorun var: Modeller, bu atmosferin birkaç yüz yıl ile 1000 yıl ortasında uzaya kaçıp yok olabileceğini gösteriyor. Yani atmosfer sahiden varsa, büyük olasılıkla bir biçimde daima yenileniyor.
NASIL OLUŞTU?
Bilim insanlarının üzerinde durduğu iki ana ihtimal var. Bunlardan birincisi, 2002 XV93’e yakın geçmişte küçük bir kuyruklu yıldız ya da buzlu cisim çarpmış olabilir. Bu türlü bir çarpışma, yüzeydeki gazları hür bırakmış ve süreksiz bir atmosfer oluşturmuş olabilir.
İkinci ihtimal ise daha da dikkat alımlı. 2002 XV93, tıpkı Plüton’da olduğu üzere buz volkanlarına sahip olabilir. Kriyovolkanizma olarak isimlendirilen bu süreçte, gök cisminin iç kısmından yüzeye buzlu çamur ve uçucu gazlar çıkabilir. Bu gazlar da daima uzaya kaçan atmosferi tekrar besleyebilir.
Keşif, Plüton dışında küçük bir Neptün ötesi cisimde atmosfer izine rastlanması açısından bir birinci olarak bedellendiriliyor. Bu da Güneş Sistemi’nin dış bölgelerindeki küçük buzlu dünyaların sanılandan çok daha hareketli ve karmaşık olabileceğini gösteriyor.
Bilim beşerlerine nazaran bu bulgu, atmosferlerin sırf büyük gezegenler ya da güçlü kütle çekimine sahip gök cisimleri etrafında oluşabileceği fikrini sorgulatıyor. 2002 XV93, süreksiz de olsa küçük dünyaların da ince atmosferlere sahip olabileceğini ortaya koymuş olabilir.
Bu nedenle keşif sırf uzak bir buz modülünün etrafındaki gaz katmanından ibaret değil. Tıpkı vakitte Güneş Sistemi’nin dış hudutlarında hâlâ çözülmemiş birçok sürpriz bulunduğunu da hatırlatıyor.
