ABD Başkanı Donald Trump’ın İran ile yürüttüğü savaş, başlangıçta süratli bir zafer beklentisiyle sunulsa da bugün giderek çözümsüzlüğe sıkışmış bir stratejik bilmeceye dönüşmüş durumda. Kısa müddette sonuçlanacağı öngörülen operasyonlar uzadıkça Washington’daki tablo da netleşiyor: sahada üstünlük tezine karşın masada denetim kaybı yaşanıyor.
Öte yandan şu sıralar masada muahedeye dair beklentiler olsa da ABD tarafında tartışılan bahislerden biri de ‘gümüş kurşun’ olarak isimlendirilen strateji… Peki ne planlanıyor?
İKİ BÜYÜK TUZAĞIN İÇİNE SIKIŞMIŞ DURUMDA
Washington kulislerinde konuşulan değerlendirmelere nazaran Trump, biri jeopolitik oburu iç politik olmak üzere iki büyük tuzağın içine sıkışmış durumda. İran’ın geri adım atmaması ve güç koridorları üzerindeki baskısını artırması, ABD’nin askeri operasyonlarının beklenen sonucu üretmesini engelliyor. Birebir vakitte savaşın uzaması, Amerikan kamuoyunda da önemli rahatsızlık yaratıyor.
Amerikan kamuoyunda savaş tersi eğilim giderek güç kazanmaya başladığı da görülüyor. Başkanın kamuoyu takviye oranının yüzde 30’lar düzeyine gerilediği tabir edilirken, ülkede artan akaryakıt fiyatları da Beyaz Saray üzerindeki baskıyı önemli formda artırdı.
Özellikle akaryakıtın galon fiyatının ortalama 4,50 doların üzerine çıkması, Amerikan iktisadında yeni bir enflasyon baskısı yaratırken, savaşın maliyetine ait tenkitler de sertleşiyor. Uzmanlara nazaran İran’ın Hürmüz Boğazı üzerindeki fiili denetim kapasitesi, global güç piyasalarını direkt etkileyerek Washington’un ekonomik ve siyasi hareket alanını daraltıyor.
ABD’de yapılan değerlendirmelerde, Trump’ın artık savaşı sürdürmek için gerekli siyasi dayanağı bulmakta zorlandığı belirtiliyor. Bu durumun da Beyaz Saray’ın vakit zaman çelişkili açıklamalar yapmasına neden olduğu tabir ediliyor. Trump’ın son haftalarda sık sık ‘anlaşma çok yakın’ iletisi vermesi, askeri stratejileri apansız değiştirmesi ve diplomatik süreçlerle ilgili optimist açıklamalar yapması da bu sıkışmışlığın bir sonucu olarak yorumlanıyor.
Fotoğraflar: AP
‘KENDİ KAZDIĞI KUYUYA DÜŞTÜ’
Güvenlik ve Terör Uzmanı Emekli İstihbarat Albay Coşkun Başbuğ, ABD’nin İran siyaseti ve İsrail ile bağlantıları üzerinden dikkat çeken değerlendirmelerde bulundu. Başbuğ’un tahliline nazaran Trump’ın dış siyaset tercihleri, bilhassa İsrail’e duyduğu itimat ve bu doğrultuda şekillenen stratejik adımlar, Washington’un Orta Doğu denkleminde kritik sonuçlar doğurdu.
Başbuğ, Trump’ın İran ile tansiyon sürecinde başlarda direkt bir savaş maksadı taşımadığını, lakin siyasi hesaplarla hareket ettiğini belirterek, “Trump, süreci bir seçim kazanımına dönüştürme ihtimali üzerinden okudu. İsrail’in yönlendirmeleri ve ABD içindeki siyasi takviye istikrarları bu tercihte tesirli oldu. Planlanan senaryoda süratli sonuç ve siyasi kar hedeflenmişti. Lakin İran’ın devlet kapasitesi ve toplumsal yapısı bu tıp bir süratli tahlili mümkün kılmadı” dedi ve ekledi:
“Trump şöyle bir çıkarım yaptı: Hamaney’i öldürürüz, İran sokakları zati karışık; bu durum ortamı daha da gerer ve savaşı çok uzatmadan bitirir, istediğimizi alırız. Lakin görüldüğü üzere bu plan tutmadı, tutacak üzere de değildi. Zira İran idaresi ve halkı Venezuela üzere değil. Bugün ise kendi kazdığı kuyuya düştü. Ekonomik olarak bir baskı altında ve iç siyasette, kendi ismine işler daha büyük bir çıkmaza gerçek gidiyor.”
Trump’ın Beyaz Saray’daki bir davette kullandığı sözler Washington’da yeni tartışmalar başlattı. Liderin savaşın boyutunu küçümseyen açıklamaları hem askeri etraflarda hem de dış siyaset uzmanları ortasında eleştirildi. Trump konuşmasında şu tabirleri kullandı:
“Buna çatışma diyorum zira hakikaten de bir çatışma. Venezuela’da olduğu üzere çok uygun gidiyoruz. İran’da da neredeyse birebir derecede uygun gidiyoruz. Daha büyük bir çatışma lakin her şey çok meselesiz ilerliyor.”
Trump’ın yaklaşık 70 gündür devam eden savaşı, Venezuela’da Nicolas Maduro idaresine karşı gerçekleştirilen kısa vadeli operasyonlarla kıyaslaması dikkat çekti.
‘GÜMÜŞ KURŞUN’ STRATEJİSİ TARTIŞMASI
CNN’de yer alan haberde, Amerika merkezli niyet kuruluşu Quincy Institute for Responsible Statecraft bünyesinde İran üzerine çalışmalar yürüten Trita Parsi, Trump idaresinin yaklaşımını ‘gümüş kurşun stratejisi’ (silver bullet) olarak tanımlıyor. Bu strateji, tek bir büyük ve kararlı atağın İran’ı geri adım atmaya zorlayacağı varsayımına dayanıyor.
Önce ABD ve İsrail’in hava operasyonlarıyla İran liderliğinin amaç alınması planlandı. Akabinde İran’ın askeri tesislerine ağır bombardıman düzenlendi. Sonrasında İran limanları ve deniz trafiğine yönelik abluka teşebbüsleri geldi. Son etapta ise ‘özgürlük projesi’ uygulamaya konuldu. Lakin tüm bu atılımlara karşın İran idaresinin çökmediği görülüyor.
Coşkun Başbuğ da bu stratejinin başından beri yanlış olduğuna vurgu yaparak, “İran halkını güzel etüt etmediler. İran halkı, lideri ölünce tam tersi halde birleşir. Trump, dağılacaklarından emindi lakin bu olmadı. Zati bunu alanda gördüler; fakat gördüklerinde artık her şey için çok geçti. Artık orada kaldıkça daha da batıyorlar” dedi.
İran İhtilal Muhafızları içerisinde önemli bir çözülme yaşanmadığı, tersine öldürülen kumandanların yerine daha sert çizgide yeni isimlerin geldiğini söyleyen Başbuğ, “İran idaresi açısından rejimin ayakta kalması bile başlı başına stratejik bir muvaffakiyet manasına geliyor” dedi.
ŞİMDİ NELER OLACAK?
Savaşın sona erdirilmesine yönelik son umut ise Pakistan arabuluculuğunda yürütülen diplomatik teşebbüsler olarak gösteriliyor. ABD, İran ve Pakistanlı arabulucular ortasında müzakere edilen tek sayfalık bir mutabakat metninin, çatışmaların sonlandırılması için yeni bir çerçeve oluşturabileceği belirtiliyor. Kelam konusu evrakın, savaşı sona erdirmenin yanı sıra taraflar ortasında 30 günlük yeni bir müzakere süreci başlatmayı hedeflediği söz ediliyor.
Bazı milletlerarası kaynaklar mevcut görüşmelerin, savaşın başlangıcından bu yana tarafların mutabakata en fazla yaklaştığı süreç olduğunu savunuyor. Fakat uzmanlar, tek sayfalık bir metnin Washington ile Tahran ortasında yaklaşık yarım asırdır süregelen krizleri çözmek için kâfi olmayacağı görüşünde birleşiyor. Zira masada sırf ateşkes değil; İran’ın nükleer programı, balistik füze faaliyetleri, bölgesel vekil güç ağları, ekonomik yaptırımlar ve Hürmüz Boğazı üzerindeki denetim üzere son derece karmaşık başlıklar bulunuyor.
İran tarafının bilhassa ağır ekonomik yaptırımların kaldırılmasını talep ettiği, ayrıyeten Hürmüz Boğazı’ndan geçen petrol ve doğalgaz tankerlerinden ekonomik kar elde etme maksadını de koruduğu belirtiliyor. İran tarafının bilhassa ağır ekonomik yaptırımların kaldırılmasını talep ettiği, ayrıyeten Hürmüz Boğazı’ndan geçen petrol ve doğalgaz tankerlerinden ekonomik çıkar elde etme gayesini de koruduğu belirtiliyor.
Bu sefer masadan olumlu bir sonuç çıkacağını düşünen Coşkun Başbuğ, “ABD ile İran, Hürmüz’ün pazarlığında karşı karşıya. İran zati bu bölgeye hâkim olmanın sıkıntısında; Basra Körfezi üzerinden önemli bir kelam sahibi olmak istiyor. Trump ise buradaki ekonomik alanı tek başına bırakmama, ‘beraber işletelim’ üzere bir strateji kurma eğiliminde. Bu durum öteki ülkeleri rahatsız ediyor; onlar da ABD ile bağlantıları keseriz kartını öne sürüyor. Münasebetiyle süreç tıkanmış durumda, lakin bu defa bir tahlil çıkması da mümkün görünüyor” dedi. Başbuğ şöyle devam etti:
“Çünkü ABD zorlanıyor. İki ülke de bir biçimde kendi açısından bir muvaffakiyet kıssası yazarak bu işi bitirecek üzere duruyor. İsrail ise süreci baltalamaya çalışıyor; zati atılımlarından bunu görüyoruz. Fakat bu sefer ABD ve İran daha kararlı görünüyor. İsrail’in de süreci bozması pek mümkün olmayacak üzere. Ben büyük ihtimalle savaşın biteceğini düşünüyorum artık.”
BÖLGESEL VEKİL GÜÇLER ENDİŞESİ
Washington’daki güvenlik etraflarında en büyük telaşlardan biri de İran’ın bölgesel vekil güç ağlarını yine organize etme ihtimali. ABD idaresi, İran dayanaklı yapıların yine Lübnan’da faaliyetlerini artırabileceğinden telaş ediyor. Aspen Güvenlik Forumu’nun tekrar müdürü Anja Manuel, CNN’e yaptığı değerlendirmede savaşın şimdi bitmediğini vurgulayarak şu sözleri kullandı:
“Operasyonun ismini değiştirebilirsiniz, ateşkesi ilan edebilirsiniz ancak değişmeyen gerçek Hürmüz Boğazı’nın kapalı olmasıdır. Petrol fiyatları yüksek, Amerikan şirketleri ziyan görüyor ve kriz çözülmekten hâlâ çok uzak.”
Uluslararası güvenlik uzmanları, İran savaşının daha şimdiden çağdaş asimetrik savaş doktrinlerinin yeni örneklerinden biri haline geldiğini pahalandırıyor. ABD’nin İran’ın hava ve deniz kapasitesine ağır ziyan verdiği belirtilse de, Washington’un kara gücü kullanma konusundaki isteksizliği nedeniyle kesin bir askeri sonuç elde edilemediği tabir ediliyor. Bilhassa Amerikan kamuoyunun yeni bir kara savaşına sıcak bakmaması, Trump idaresini hudutlu operasyonlarla sonuç almaya zorladı.
Ancak İran’ın Hürmüz Boğazı üzerindeki baskısı, ABD’nin operasyonel üstünlüğünü stratejik muvaffakiyete dönüştürmesini engelledi.
Yine CNN’de yer alan haberde ABD merkezli German Marshall Fund of the United States’ta kıdemli araştırmacı Ian Lesser, çatışmaya ait değerlendirmesinde şu tabirleri kullandı: “Bu savaş, ABD’nin büyük operasyonel kapasitesi ile stratejik muvaffakiyet ortasındaki uçurumu açık biçimde gösteriyor.”
Lesser’a nazaran İran halkının rejime karşı geniş çaplı bir ayaklanma başlatmaması da Washington’un beklentilerini boşa çıkardı. Bunun yanında İran’ın nükleer programından vazgeçtiğine ait doğrulanabilir bir gelişme yaşanmadığı üzere, Tahran idaresi yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stokları konusunda da geri adım atmadı.
