Türkiye’de epik ve kabare tiyatrosunun öncü ismi Haldun Taner’in vefatının üzerinden 40 yıl geçti.
Son Osmanlı Meclis-i Mebusan’ında İstanbul milletvekilliği yapmış, hukuk profesörü Ahmet Selahattin Bey ile Seza Hanım’ın oğlu olan Taner, 16 Mayıs 1915’te İstanbul Çemberlitaş’ta dünyaya geldi.
Henüz 5 yaşındayken kalp krizi nedeniyle babasını kaybeden müellif, annesiyle büyükbabası Matbaa-i Amire Müdürü İsmail Hamit Bey’in Saraçhanebaşı’ndaki konağına taşındı. Taner’in büyükannesi, teyzesi ve dört dayısıyla yaşadığı konakta, kültürel altyapı ve kişiliğinin temelleri atıldı.
Orta tahsilini 1935’te Galatasaray Sultanisi’nde tamamlayan Taner, tatil günlerinde çalıştığı büyükbabasının Hamid Matbaası’nda, devrin ünlü müelliflerini tanıma fırsatı yakaladı.
Haldun Taner, devletin verdiği yükseköğrenim bursuyla 1935-1938’de Almanya’da Heidelberg Üniversitesine giderek iktisat ve siyaset üzerine eğitim aldı. Ağır tüberküloz nedeniyle okulunu yarıda bırakarak Türkiye’ye geri dönen başarılı müellif, 1938-1942’de Erenköy Sanatoryumu’nda tedavi gördü.
GENÇ YAŞTA YAZDIĞI SKEÇLERLE EDEBİYAT DÜNYASINA GİRDİ
Gençlik yıllarında yazdığı skeçlerle edebiyat dünyasına adım atan muharririn “Töhmet” isimli hikayesi, 1946’da “Haldun Yağcıoğlu” takma ismiyle Yedigün mecmuasında yayımlandı.
Taner’in skeç, hikaye, oyun, kabare, senaryo ve hiciv tiplerinde kaleme aldığı yapıtları, “Yedigün”, “Ülkü”, “Yücel”, “Varlık”, “Küçük Dergi” ve “Yeni İnsan” mecmualarında yer aldı.
Eleştirmen ve müellif Konur Ertop’a verdiği röportajda kıssa yazarlığından oyun yazarlığına geçişine ait Taner, şunları söylemişti:
“Kendimi pek bir yerden bir yere geçmiş saymıyorum. Görüyorsunuz ikisini de düzgün, makûs birlikte götürmeye çalışıyorum. Ne var ki vakit zaman kıssa, vakit zaman da oyun müellifliği ağır basar üzere oldu. Mesela ‘Günün Adamı’ ismindeki birinci oyunum dönemin büyüklerini küçültüyor gerekçesiyle yasaklanınca, bu ortamda piyes oynatılamayacağını anlayıp 6, 7 yıl öykü yazdım. Oyun yazarken hikayeciliği, kıssa yazarken oyun müellifliğini bırakmadım. Bir kenara bâtın gizli bir şeyler karaladım.”
“YAŞASIN DEMOKRASİ” KİTABINI 1949’DA OKUYUCUYA SUNDU
Taner’in siyasal politik bahisli hikayelerden oluşan “Yaşasın Demokrasi” adlı kitabı 1949’da okuyucuyla buluştu.
İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Alman Lisanı ve Edebiyatı Kısmını 1950’de bitiren Taner, sanat tarihi kürsüsünde asistan olarak misyon yaptı.
Usta edebiyatçı, 1950’de çıkardığı “Şişhane’ye Yağmur Yağıyordu” hikaye kitabında yer alan birebir isimli öyküsüyle New York Herald Tribune Gazetesi’nin 1953’te düzenlediği memleketler arası yarışta birinciliğe kıymet görülürken, 1956’da da Varlık dergisi tarafından yılın en beğenilen öykücüsü seçildi.
Viyana Max Reinhardt Tiyatro Enstitüsüne 1954’te giderek 2 yıl eğitim gören müellif, Viyana’daki kimi tiyatrolarda reji asistanı olarak da çalıştı.
Taner’in 1954’te yayımlanan “On İkiye Bir Var” kitabı, 1955’te verilmeye başlanan Sait Faik Öykü Armağanı’nı alan birinci eser oldu. Kitaptaki “On İkiye Bir Var” hikayesi tıpkı vakitte İsviçre Atlantis Yayınevinin düzenlediği “Zaman Üstüne Öyküler” yarışından da mükafatla döndü.
BİRÇOK ÖĞRENCİ YETİŞTİRDİ
Haldun Taner, 1950’den sonra İstanbul Edebiyat Fakültesi Gazetecilik Enstitüsü ile 1968’de kuruculuğunu üstlendiği Language and Culture Center Özel Tiyatro Okulu’nda (LCC) birçok öğrenci yetiştirdi.
Tiyatro çalışmalarına 1960’tan itibaren ağırlaşan başarılı muharrir, yeni olayları mevzu alan eleştirel oyunları sunabilmek gayesiyle kabare tiyatrosunun kuruluşuna öncülük etti.
Taner, Ahmet Gülhan, Zeki Alasya ve Metin Akpınar ile 1967’de İstanbul’da Devekuşu Kabare Tiyatrosu’nu kurdu. Toplumsal ve politik taşlamaya yer veren tiyatro, kendine has üslubuyla geniş izleyici kitlesine ulaştı.
Münir Özkul ile 1969’da Bizim Tiyatro’yu kuran sanatçı, Ahmet Gülhan ile de 1978’de Tef Tiyatro Grubu’nu kurdu.
Usta edebiyatçı, Tercüman ve Milliyet gazetelerinde uzun yıllar köşe müellifliği yaptı ve “Devekuşuna Mektuplar” başlığıyla çeşitli fıkralar kaleme aldı.
Oyunlarında meddah geleneği ve tuluat tiyatrosunun özelliklerinden yararlanan Taner, tiyatrodaki birinci yapıtlarında de dramatik tıbbın başarılı örneklerini verdi. Taner’in kaleme aldığı, Türk tiyatrosunda epik tiyatronun birinci örneği olan “Keşanlı Ali Destanı”, Almanya, İngiltere, Çekoslovakya ve Yugoslavya’da da sahnelendi.
Atıf Yılmaz tarafından beyazperdeye aktarılan ve Cumhuriyet’in ilk yıllarından Demokrat Parti periyoduna kadarki süreçleri yalın lisan ve eleştirel bakışla yorumlayan oyun, 1964’te gerçekleştirilen 275 temsille büyük muvaffakiyete ulaştı.
Haldun Taner’in 1969’da çıkardığı “Sancho’nun Sabah Yürüyüşü” kitabı Bordighera Memleketler arası Mizah Şenliği’nde hikaye mükafatını, “Sersem Kocanın Kurnaz Karısı” oyunu ise 1972’de Türk Dil Kurumu Tiyatro Ödülü’nü kazandı.
ESERLERİNDE ENTRİKALI, SÜRPRİZLİ VE GÜLDÜRÜCÜ OLAYLARA YER VERDİ
Usta edebiyatçı, hikayelerinde ekseriyetle insan ve insani kıymetler, tabiat, hayat, vakit, ruhsal durumlar, seçme yetisi, seçicilik özelliği ve anormallik üzere başlıklara yer verdi.
Sosyal bahislere yönelen ve toplumun her bölümünü hikayelerinde ele almaya çalışan Taner, bireyin toplumdaki hayat biçimlerini, toplumun değişik bölümlerden seçtiği bireylerin tutarsızlıklarını, çelişkilerini ve iki yüzlülüklerini, mizahi ögeler ve alaycı bir üslupla anlattı. Olayı ön planda tutan ve klasik örgülü öyküler yazan Taner, yapıtlarında entrikalı, sürprizli ve güldürücü durumlara da yer verdi.
Haldun Taner, ömrü boyunca çeşitli senaryolara imza attı, Birleşmiş Milletler UNESCO kültür komitelerinde misyon aldı.
Alçak istekli ve şık kişiliğiyle tanınan muharrir, 7 Mayıs 1986’da kaldırıldığı Haydarpaşa Göğüs Hastanesi’nde vefat etti. Beylerbeyindeki Küplüce Mezarlığı’nda kabri bulunan Haldun Taner’in ismi, 1988’de İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kent Tiyatrosunun Kadıköy sahnesine ve Caddebostan’da bir sokağa verildi.
Milliyet gazetesi tarafından 1987’den beri muharririn ismine “Haldun Taner Hikaye Ödülü” düzenleniyor.
Haldun Taner, hikaye kısmında “Şişhane’ye Yağmur Yağıyordu”, “On İkiye Bir Var”, “Sancho’nun Sabah Yürüyüşü”, “Konçinalar”, “Yalıda Sabah”, “Tuş”, “Yaşasın Demokrasi”, “Ayışığında Çalışkur” ve “Kızıl Saçlı Amazon”a imza attı.
“Gözlerimi Kaparım Görevimi Yaparım”, “Dışardakiler”, “Ve Değirmen Dönerdi”, “Fazilet Eczanesi”, “Lütfen Dokunmayın”, “Eşeğin Gölgesi”, “Zilli Zarife”, “Ayışığında Şamata”, “Vatan Kurtaran Şaban”, “Bu Kenti İstanbul ki”, “Astronot Niyazi”, “Ha Bu Diyar”, “Aşku Sevda”, “Dev Aynası Günün Tahteravallisi”, “Huzur Çıkmazı” isimli oyunları da kaleme alan Taner, düzyazı cinsinde ise “Yapboz Tahtası Devekuşuna Mektuplar 1”, “Önce İnsan Devekuşuna Mektuplar 2”, “Düşsem Yollara Yollara”, “Ölürse Cilt Ölür Canlar Ölesi Değil”, “Hak Dostum Diye Başlayalım Söze”, “Çok Güzelsin Gitme Dur”, “Koyma Akıl Oyma Akıl” ve “Berlin Mektupları”nı yazdı.
