ORTADOĞU’da iki ayı aşkın müddettir devam eden ABD ve İran ortasındaki kriz yeni bir safhaya girdi. Hürmüz Boğazı’ndaki tansiyon, kırılgan haldeki ateşkesin akıbetine ait soru işaretleri ve tarafların bir türlü uzlaşmaya varamadığı maksatları krizi çok katmanlı bir denklem haline getirdi. Bu denklemde öne çıkan başlıklar ise dört soruda karşılık buluyor.
1- HÜRMÜZ BOĞAZI’NDA NELER OLUYOR
13 Nisan’da kendi ablukasını başlatan ABD ordusu evvelki gün, Lider Donald Trump’ın buyruğuyla 100’den fazla kara ve deniz aracı, güdümlü füze destroyerleri ve 15 bin askeri işçisinin iştirakiyle “Özgürlük Projesi” operasyonu başlatarak İran’ın Hürmüz ablukasına son vermeye çalıştı. ABD ordusu yüzlerce gemi ve şirketle bağlantıya geçerek kendi rehberliklerinde Boğaz’ı geçmeleri için davet yaptıklarını belirtirken, projenin birinci 48 saatinde tansiyon epey yüksek seyretti. Lakin uzmanlara nazaran, her iki tarafın attığı sabırsız ve tek taraflı adımlar nedeniyle bölgede huzurun sağlanması epeyce uzak bir ihtimal. Tahlil şirketi Eurasia Group, İran’ın onayı yahut çok daha büyük bir askeri güç olmadan ABD’nin projesinin başarısız olacağını belirtiyor. Bilgilere nazaran savaş nedeniyle bölgede 20 bin denizci ve yaklaşık 170 milyon varil petrol ve yakıt mahsur kalmış halde.
2- ATEŞKESİN YAZGISI NE OLACAK
ABD ve İran ortasında nisan ayı başında yürürlüğe giren kırılgan ateşkesin gidişatı da meçhul durumda. Hürmüz’de İran’ın ABD gemilerine ve Birleşik Arap Emirlikleri’ne yönelik hücumları ve Amerikan donanmasının İran’ın deniz ögelerini vurması ateşkesin devamlılığına ait soru işaretlerini artırdı. Uzmanlara nazaran tansiyonun bir anda sıçramış olması, asıl sorunun artık “savaşın tekrar başlayıp başlamayacağı değil, ne vakit başlayacağı” olduğunu gösteriyor. İran cephesi ABD’nin ateşkesi ihlal ettiğini belirtirken, ABD cephesi ise “ateşkesin hâlâ yürürlükte olduğunu” savunuyor. Hakikaten savaşın başından bu yana Tahran’a sert çıkan Savunma Bakanı Pete Hegseth de dün daha temkinli bir lisan kullandı. “Ateşkesin devam ettiğini” belirten Hegseth, “Özgürlük Projesi süreksiz bir misyondur. Dünyanın uygun bir vakitte devreye girmesini beklemekteyiz. Bu sorumluluğu yakında onlara devredeceğiz” diye konuştu.
İran’a yönelik abluka ve Özgürlük Projesi operasyonuna katılan gemiler ortasında George H.W. Bush uçak gemisi de var.
3- ABD’NİN GAYESİ NE
Washington’ın yeniden müzakerelerin ortasında tansiyonu tırmandıracak bir adım atmış olması sırf deniz trafiğini teminat altına alma gayretiyle hudutlu değil. Uzmanlara nazaran ABD, bir yandan piyasaları istikrarda tutmayı hedeflerken, başka yandan ise İran üzerindeki askeri ve ekonomik baskıyı artırarak müzakere masasında taviz vermeye zorlamayı amaçlıyor. Amerikan CNN’e nazaran bu çerçevede İsrail ile uyum halinde yeni bir taarruz seçeneğinin de masada olduğu belirtiliyor. İsrailli bir yetkiliye nazaran ateşkesin bozulması halinde İran’a yönelik “kısa periyodik ve maksat odaklı” bir operasyon planı hazır durumda. Trump ise son günlerde iki uç ortasında sıkışmış görünüyor. Wall Street Journal’a nazaran Trump’ın masasında “İran’ı nükleer programından vazgeçmediği için sert biçimde cezalandırmak ya da ABD’yi daha derin bir çatışmaya sürükleyebilecek tırmanmadan kaçınmak” olmak üzere iki seçenek bulunuyor. Trump’ın “savaşın üç hafta daha sürebileceğini” öne sürmesine karşın bir sonraki atağı şimdilik belirsizliğini koruyor.
4- İRAN NEYİ HEDEFLİYOR
ABD ve İsrail’in 28 Şubat’ta başlattığı taarruzların akabinde ağır kayıplar veren Tahran ise halihazırda güvensizlik duyduğu Washington’un saldırgan siyasetlerine sert cevaplar vermeye çalışıyor. Beyaz Saray’ın evvelki gün “tüm kartların Trump’ın elinde olduğu” istikametindeki paylaşımına İran cephesinden “daha az kartlara sahip oldukları” tarafında bir kabul geldi. Çünkü İran’ın elindeki Hürmüz Boğazı kozu, Lübnan’daki Hizbullah ve Yemen’deki Husiler’in başta olduğu ortakları ile füzelerinden oluşan avantajlar, ABD üzerinde pek de caydırıcılık yaratabilmiş değil. Lakin uzmanlar, İran’ın “acımasız ve pervasız” taktiklerinin tabloyu bir anda değiştirebileceğine işaret ediyor. İran Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf da yaptığı son açıklamada, “Mevcut durumun sürdürülmesinin ABD için dayanılmaz olduğunu çok uygun biliyoruz, meğer biz şimdi başlamadık bile” tabirlerini kullandı. Öte yandan İran’ın geçen hafta sunduğu 14 unsurluk teklif de diplomasi kanalının bir formda açık tutulmaya çalışıldığını gösteriyor. İran Dışişleri Bakanlığı sözcüsü İsmail Bekayi evvelki gün teklife ABD’den karşılık geldiğini doğrularken, “ABD’nin barış teklifine verdiği karşılığı kabul etmek zor” sözlerini kullandı. Tahran’ın bir sonraki adımının da Trump’tan gelecek atılıma bağlı olduğu belirtiliyor.
