Komsomolets ya da öbür ismiyle K-278, üretildiği periyot tipinin tek örneğiydi, ikili titanyum gövdesi sayesinde başka tüm denizaltılardan daha derine dalabiliyordu. Plütonyum yakıtlı nükleer tahrik sistemi, denizaltının yıllarca kendi kendine yetmesini sağlıyordu. Çok sayıda konvansiyonel torpidonun yanı sıra, iki de nükleer savaş başlığı taşıyordu. Özcesi 1983’te faaliyete geçtiğinde Sovyet ordusunun gururuydu.
Komsomolets, 7 Nisan 1989’da Norveç Denizi’nde seyrederken 7. Kompartıman’da yangın başladı. Alevler havalandırma borularından öteki bölmelere de yayıldı: Bu nedenle denizaltının yüzeye çıkması gerekti ve Komsomolets, kısa bir mühlet sonra Svalbard’daki Ayı Adası yakınlarında battı. Olayda 42 mürettebat hayatını kaybetti, 27 kişi sağ kurtuldu. Mürettebatın büyük çoğunluğu dondurucu derecedeki deniz nedeniyle öldü. Denizaltında yapılan yeni bir araştırmaya nazaran, bin 667 metre derinlikte yatan Komsomolets, hâlâ (yani denizin dibindeyken dahi) bir tehdit oluşturmayı sürdürüyor.
‘NÜKLEER HUSUS SUYLA TEMAS ETTİ’
Norveç Radyolojik ve Nükleer Güvenlik Kurumu’ndan Justin Gwynn, “Rusların yaptığı birinci incelemelerden birine nazaran, Komsomolets battığında torpidolarda meydana gelen fizikî hasar nedeniyle savaş başlıklarındaki nükleer husus deniz suyuyla temas etti” açıklamasını yaptı.
Kazadan kısa bir müddet sonra, yani Soğuk Savaş’ın tepede olduğu periyotta, Sovyetler, Komsomolets’in durumunu kıymetlendirmek için MIR denizaltılarıyla kimi operasyonlar düzenledi. O devir Çernobil felaketi hafızalarda tazeydi ve SSCB yetkililerinin bu husustaki endişeleri yatıştırması gerekiyordu. Gwynn, “Bu durum Rusları, torpido kompartımanının iki tarafındaki çatlakları kapatmaya, öbür açıklıkları tıkamaya, kompartımandaki boşluğu doldurmaya ve torpido tüplerini mühürlemeye itti” dedi. Ve bu süreçleri de titanyum kullanarak yaptılar.
RADYASYON DÜZEYİ OLAĞANIN YÜZ BİNLERCE KAT ÜZERİNDE
Gwynn, Komsomolets’e yapılan son keşif seyahatlerinden biri hakkında hazırlanan raporun başyazarı tıpkı vakitte. Sovyet ve Rus vazifelerinin düzenlediği birinci vazifelerden sonra, batık denizaltının takibini Norveçliler devraldı. Gwynn ve takımının hazırladığı çalışma ve bu operasyonun temel bulguları, geçtiğimiz ay bilim dergisi PNAS’ta yayımlandı.
Denizin tabanında, kumun üç metre altında yatan Komsomolets’in yapısı sağlam ama pruva ve üst güvertede, bilhassa de torpido kompartımanında önemli hasar mevcut.
Gwynn, “Denizaltı gövdesi yakınından alınan deniz suyu ve tortu örneklerinde silah derecesinde plütonyum izine rastlamadık” diye vurguladı lakin dalışlardan birinde diğer bir şey keşfedildi. Yürütülen çalışmalarda motor bölmesinin havalandırma borusunun üzerindeki su kolonunda bozulmalar fark edildi. Bu su tahlil edildiğinde ise, olağandan yüz binlerce kat daha yüksek düzeylerde radyasyon keşfedildi. Metreküp başına 398 kilobekerel stronsiyum-90 ve 792 kilobekerel sezyum-137 konsantrasyonları ölçüldü.
Bu izotoplar, Komsomolets’in nükleer reaktörüne yakıt sağlayan plütonyum ve uranyumun fisyon eserleri olarak tanımlanıyor; bekerel ise radyoaktivitenin ölçü ünitesi. Uzmanlar, ölçülen bu düzeylerin, Norveç Denizi’nde tespit edilen tipik radyasyonu sırasıyla 400 bin ve 800 bin kat aştığını lisana getiriyor. Üstelik, bu sayıların da denizaltının battığı günden bu yana durumun değerli ölçüde düzelmiş hali olduğu belirtiliyor.
DENİZ ÖMRÜNÜ NASIL ETKİLİYOR?
Norveç Deniz Araştırmaları Enstitüsü’nde kirleticiler ve biyolojik tahribat alanlarında çalışmalar yürüten Hilde Elise Heldal ise, radyoaktif sızıntının deniz ömrü üzerindeki tesiriyle ilgili olarak şunları söyledi:
“Denizaltının her iki yanından aldığımız deniz organizmaları örneklerinde düşük sezyum-137 konsantrasyonları gözlemledik. Bu durum muhtemelen kesintisiz devam eden emisyonlardan kaynaklanıyor fakat bu düzeylerin organizmalarda bir tesir yaratması beklenmiyor.”
Heldal ayrıyeten, “Bazı fotoğraflarda görüldüğü üzere denizaltının gövdesi çeşitli deniz canlılarının oluşturduğu ince bir katmanla kaplı.”
Öte yandan, araştırmacılar reaktör yakıtının korozyona uğradığını da gözlemledi. Nükleer reaktörlerdeki uranyum yahut plütonyumun genelde zirkonyumdan yapılan tüpler içine sıkıştırıldığı da biliniyor. Zürih Federal Teknoloji Enstitüsü’nden (ETH Zürih) Nuria Casacuberta, “Eğer bu yapı bozulursa, uranyum yahut plütonyum artık hapsedilemez” ihtarında bulundu.
Casacuberta ayrıyeten, “Okyanuslarda hala az ölçüde radyoaktivite mevcut” diyerek, ölçebildikleri atomların yüzde 99’unun kaynağının yapay olduğunu aktardı.
Peki okyanuslardaki radyasyonun kaynağı ne? Denizlerdeki radyasyonun büyük çoğunluğu 1960 ve 1970’lerde yürütülen nükleer deneylerden kaynaklanıyor. Bu testlerin birçok ise ABD tarafından Marshall Adaları’ndaki Bikini Atolü’nde ve SSCB tarafından Kuzey Kutbu’ndaki Novaya Zemlya takımadasında yapılmıştı. İkinci büyük radyasyon kaynağı ise, Fransa ve İngiltere’deki nükleer geri dönüşüm tesislerinden yapılan müsaadeli deşarjlar iken, üçüncü kaynak da Komsomolets ve Kuzey Kutbu’nda batan öbür iki Sovyet denizaltısından sızan radyasyon. Çabucak belirtelim, bu hesaplamaya 2000’de 118 işçisiyle batan Kursk isimli nükleer denizaltı dahil değil.
Torpido başlıklarına gelince, Casacuberta, “Torpidoları titanyum plakalarla mühürlediler ve mühür hâlâ işe yarıyor üzere görünüyor” dedi. Gwynn ise, etrafta silah derecesinde plütonyum bulgusuna rastlamadıklarını lakin yaşlanan bu Sovyet denizaltısını izlemeyi sürdüreceklerini söyledi.
Kaynak: El Pais, fotoğraflar: Norveç Deniz Araştırmaları Enstitüsü, Alamy
