A. Cemal tarafından yayımlanmakta olan haftalık “Yeni Mecmua”nın 5 İkincikanun (Ocak) 1940 sayısının orta sayfasında Aslan Tufan’ın “Cumhuriyet ve Yunus Nadi” başlıklı yazısı gazetemiz Cumhuriyet’in o günlerine ışık meblağ.
Yunus Nadi ve gazetede vazife yapan oğulları Doğan ve Az Nadi’nin, muharrir Peyami Safa’nın, muharrir ve yönetici takımından Mekki Sait Esen, Latif Erenel, Ahmet Hidayet, ressam Ercüment Kalmık, foto muhabirleri Selahattin Giz ve Namık Görgüç ile çalışanlarının fotoğraflarına yer verilen ve 2. Dünya Savaşı’nın en azgın günlerinde gazetemizin çalışma ortamını gözlemleyen yazı şöyledir:
“Bütün alemin ‘Harp’ heyulasına karşı uyanık bulunduğu cihanın şu karışık anlarında bir gazete idarehanesini ziyaret etmenin heyecanı içinde Cumhuriyet matbaasının kapısından giriyorum.
Ajansların, radyoların neşrettikleri heyecanlı haberleri herkesten önce öğrenmek imtiyazına sahip bulunan tahrir heyetinin (yazıişleri) odasındayım. Güya bütün dünya hadiseleri bu imtiyazlı mıntıkada konuşulup hallediliyor. Şayet bu türlü değilse bile bu oda, karilere gitmeden önce, bütün dünya vukuatının antresi yahut bekleme salonudur:
Çemberlayn nutkunu söylemeden önce güya bu antrede konuşur. Majino çizgisinde kükreyen torakların gümbürtüsü evvela bu koridorda duyulur, sonra karilerin (okurların) kulak zarlarına çarpar. Zigfrit sınırında taarruza geçen gamalı haçlı askerler, raporlarını evvela buraya gönderir. Okyanusta karakol gezen İngiliz dritnotlarının telsizleri, torpil yiyen bitaraf bir geminin SOS işaretleri evvela buradaki radyo ile tespit edilir ve Graf Von Spee’nin tuzağa düştüğü haberi Cenup Amerika’sından evvela tekrar buraya gelir.
Bütün Türklüğü sonsuz bir eleme boğan zelzele felaketinin acı, iç sızlatıcı haberini de evvela bu odada bütün tafsilatı ile öğrendim.
Bu atmosferin içinde bütün bir gece yaşamak konusundaki dileğimi yazıişleri müdürü Doğan Nadi’ye açtım: Uykusuzluğa tahammülünüz varsa, buyurun, dedi.
Şimdi Cumhuriyet gazetesinin ofislerden başlayarak mürettiphaneden, klişehaneden geçip makine dairesine gidinceye kadar yaptığı seyahate katılmış bulunuyorum. Bu seyahat sırasında birinci uğrak, Yunus Nadi’nin odası oldu.
ZAYIFLARA KARŞI MERHAMETLİ
Hadiselerin, her an değişen çehresine uygun düşürmek için başmakalesini son havadislere nazaran yazmakta olan Büyük Millet Meclisinin pahalı azasını, başmakalesini imzalayıncaya kadar beklemek icap etti. Bu süre içinde başım biraz sonra karşılaşacağım muhatabımla meşguldü:
Herkesten fazla hükümetimiz olduğu halde vakit zaman halkın sıkıntılarını ve memleket sorunlarını herkesten fazla müdafaa etmekten çekinmeyen inkılap kervanının öncülerinden Yunus Nadi’nin, bir memleket genci sıfatıyla bende bıraktığı intiba şu idi: O, o denli bir gazetecidir ki zebunküşlerin (güçsüzleri ezen) hançerine karşı hep fazilet kalkanını fiyat.
Zaiflere (zayıf) karşı şefkatini hiçbir vakit esirgemez.
Biraz sonra yayındayım. Beni:
– Ne var oğul? hitabiyle karşıladı. Amacım hayatının türlü devrelerine ilişkin üç anısını öğrenmekti.
– Gazeteciliğe başlamadan önce sizi bu mesleğe götüren en önemli sebep nedir?
Bir an düşündü, sonra anlattı: Şimdi mektep sıralarında iken büsbütün elyazısıyla tertiplediğimiz gazetenin başmuharirliğine arkadaşlarım beni seçmişlerdi. Bu imtihap benim gazetecilik aşkımın beşiği olmuştur.
– Gazeteciliğe başladıktan sonraki problemli hatıranız?
Bu düşünceli anılar Abdülhamit zamanında kalebend olarak Midilli kalesine gitmekte başlar, Meşrutiyetin dağdağalı hayatında mütemadiyen tekerrür eder.
– Muvaffak olduktan sonraki en zevkli anılarınız?
Filhakika Büyük Millet Meclisi’mizin emektar azası, memleketi felaketten kurtaranları masa başından yazılarıyla değil, matbaasını kağnı arabasının üzerine koyup ulusal kuvvetlerin konakladığı yerde konaklamış, yürüdüğü yerde yürümüş, ıstırap duyduğu yerde ıstırap duymuş ve zafer gururuna da büsbütün iştirak etmek hakkını kazanmıştır.
Saat 18: Bütün odalarda büyük bir faaliyet göze çarpıyor. İşte Balkanlar’ın en genç ve muvaffak başmuharriri Ender Nadi…
Birçok ecnebi gazeteler ortasında adeta kaybolmuş.. Öbürleri için bir noksan sayılan tecrübesizlik, bu kalem için bir bir meziyet oluyor: Daha pervasız daha tok. İlmi düşünüş, sade yazış. İki başmakale ortasında tercih yapmak güçleşti.
Odaların birinde Peyami Safa, başını öne hakikat iğmiş, zeki gözlerinden fışkıran alevi önündeki kâğıda aksettiriyor.
Gazetelerimizin en yiğit sesi, matbuat hürriyetinin tadını, bütün memlekete duyuruyor. Pazardan Pazara Server Bedi’in elbisesini giyince bir mizah üstadı oluyor. Ama o en kudretli halini milliyetçilik zırhı içinde bulmuştur. Hadiseler ortasından efkârı umumiyenin (kamuoyu) birleştiği yere herkesten önce giden İsmail Safa’nın güzel halefi, ilim ve ideoloji libasını giymiş yarınki yazısını hazırlıyor.
SAATLER İLERLEDİKÇE FAALİYET ARTIYOR
Üçüncü sayfada Peyami Safa’nın silah arkadaşı Abidin Daver’in masası boş. Matbuatımızın en kudretli askeri muharriri, Meclis’teki teşrii görevini görmek için Ankarada bulunuyor. Ama İstanbul Mebusu hem nalına hem mıhına vurmağa devam etmek için çekicini birlikte götürmüş olacak..
Fransızca, İngilizce, Almanca, Rusça, Arapça ve Farsça gazetelerden kurduğu siyasi icmal ocağında Muharrem Feyzi de okuyuculara sabah kahvesi hazırlıyor. Saatler ilerledikçe faaliyet de artıyor. Ressam Ercüment, bir hoşluk enstitüsünün emekçisi üzere yabancı gazetelerden kesilmiş fotoğrafları rötuş, fotoğraflar, tablolar hazırlıyor. Ahmet Hidayet magazin sayfalarını tanzim ediyor. Salahattin Güngör de kentin içinden sütunların içine girmekle meşgul..
İstihbarat odası da ağzına kadar dolu.. Bütün muhabirler kentten topladıkları havadisleri yazıp sekretere veriyorlar. Tam bu sırada uzun bir telefon zili koridorda çınlıyor. Çalışından aşikâr, Ankara. Cihat Baban derhal ahizeye sarılıyor: –
Alo, sen misin Meki?
– Güzellik, hoş havadisler var mı?
Söyle yazıyorum..
Cumhuriyet’in zeki Ankara muhabiri Mekki Sait söylüyor.
Burası yazıyor.
Biraz sonra İzmir telefonu..
Bu sefer de Orhan Rahmi havadis veriyor.
Dakikalar geçtikçe çalışmada artıyor, postacı mütemadiyen telgraf getiriyor. Hadiseleri tramvay otomobillerinin üstünden telefon direklerinden ve minarelerin zirvesinden gören sanatkâr Namık da günlük konulardan hazırladığı fotoğrafları getirip masanın üzerine serpiyor. Bunlar klişehaneye gönderiliyor. Sekreterler odası bir araba fabrikasına benziyor. Her atölyede hazırlanan modüller nasıl montaj dairesine sevk edilirse, burada da o denli. Makaleler, fıkralar, havadisler, romanlar, öyküler, fotoğraflar, fotoğraflar, ajanslar, rado ve telefon haberleri, telgraflar hepsi burada toplanıyor ve monte edilerek gazeteye gerçek çehresi veriliyor.
Genç yaşında ihtiyar ve deneyimli bir müdür üzere Cumhuriyet kuruluşlarını muvaffakiyetle yönetim eden Doğan Nadi bu montaj dairesinin şefidir de. Gazetenin teknik noktadan nabzını elinde bulunduran Doğan Nadi’nin iki muavini var. Biri gazetenin istihbarat şefi Latif Erenel, öbürü atlet Ahmet İhsan. Gece yarısına yaklaşıyoruz. Altı lisan üzerinden dünyanın aşikâr başlı havadis neşriyatını dinliyen Cumhuriyetin Şamlısı en son radyo haberlerini de verdikten ve Anadolu Ajansı’nın son bülteni de alındıktan sonra artık birinci sayfaya hal vermek vakti gelmiştir.
İşte şu anda Cumhuriyet’in okuyucularınca sevilen maruf mizanpaj faaliyeti başlamıştır. Bir taraftan klişeler hazırlanmış, mürettiphanede bütün yazılar makinelerle dizilmiştir. Baş mürettip Selim ve muavini Ömer sayfa başında…
Gece yarısını üç saat geçiyor:
Muazzam rotatif, seksen bin nüsha basmak için faaliyete geçiyor.
Ve bir seyahate çıkmış olan ben, birinci konakladığım tevzi dairesinden sabahın erken saatinde müvezzi bütün bu imkânların mahsulünü haykırıyor: – Cumhuriyet!…”
TÜRK BASININDA BİRİNCİ OKUR ARAŞTIRMASINI CUMHURİYET YAPTI!
Atatürk, 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet kurulduktan çabucak sonra Yunus Nadi’den Cumhuriyeti savunmak üzere bir gazete çıkarmasını, ismini da “Cumhuriyet” koymasını ister.
O sırada, Ulusal Kurtuluş Savaşı’nı yurda ve dünyaya duyurmak üzere Ankara’da yayımlanmaya başlayan “Anadolu’da Yeni Gün” gazetesini çıkarmakta olan Yunus Nadi, İstanbul’da hilafet ve hanedan yanlısı olup Cumhuriyet aykırısı yayın yapanlara karşı Cumhuriyet gazetesini çıkarma çalışmalarına başlar.
Bu yeni gazeteyi yayımlamadan evvel Yunus Nadi, Türkiye’de birinci okur soruşturması sayılan bir anket düzenler.
Eski Türkçe olan evrakın aslının en üstünde “CUMHURİYET, Türkçe Yevmi (günlük) Gazete, İdarehane: İstanbul Cağaloğlunda” yazmaktadır. Anketin sunuş kısmında de şu sözlere yer verilir:
“Efendim, yakında sabahları neşredilecek (yayımlanacak) Cumhuriyet Gazetesi şimdiye kadar Türkiye’de intişar etmiş (yayımlanmış) gazetelerin en hoşu ve en harikası olmak emelindedir. Bu emelini temin için karilerinin (okuyucularının) dilek ve muhtaçlıklarını tatmin edebilmek mecburiyetinde bulunduğuna kanidir. Karilerin, bugünkü gazeteler tarafından tatmin edilememiş birçok muhtaçlıkları olduğuna emin olduğumuz için, bu istek ve gereksinimlerin tespit ve takriri (saptama) ve onların mümkün olduğu mertebe tatmini bizce elzem (gerekli) ve zorunludur (zorunludur). Her şeyden önce halkın ve karilerinin efkâr (düşünce) ve hissiyatına (duygularına) makes olmak (yansı olmak) isteyen Cumhuriyet’in bu kemale vasıl olmasına (amaca ulaşması) sizde atideki (ilerideki) suallere yanıt vermek suretiyle yardım edebilirsiniz. Bu sebeple aşağıda münderiç (bulunan) suallerin karşılıklarını doldurup bir an önce idarehanemize göndermenizi ricâ eder ve bu vesile ile teyid-i hürmet eyleriz efendim.”
Okurların yanıtlaması için ankette şu sorular yer almıştır:
– Günde kaç yevmi gazete ve hangilerini okuyorsunuz?
– Bu gazeteleri niye okuyorsunuz?
– Bu gazeteleri niye başkalarına tercih ediyorsunuz?
– Gazetenizde en önce ve en çok ne üzere şeyler okursunuz? (başmakale mi, havadis mi, özel makale mi, mizahi yazılar mı)
– Gazetenizde ne üzere şeyler bulunmasını istersiniz?
– Gazetenizde fotoğraf ister misiniz?
– Karikatür ister misiniz ve kimlerin karikatürlerini tercih edersiniz?
– En fazla sevdiğiniz muharrirler (yazarlar) kimlerdir? Hangi muharrirlerin yazılarını gazetenizde görmek istersiniz?
– Ne üzere tefrikalar (dizi yazılar) bulunmasını dilek edersiniz?
– Gazetenizin en fazla ne üzere şeylere ehemmiyet vermesini istersiniz?
– Gazetenizde iktisadiyata (ekonomi), içtimaiyata (iç gelişmeler), bayanlara, çocuklara, spora ilişkin özel (özel) sütunlar bulunmasını ister misiniz?
– Sizce eksiksiz bir gazete ne üzere evsafı cami (niteliklere sahip) olmak lazım gelir?
MALKOÇOĞLU KARŞINIZDA
Cumhuriyet gazetesinde uzun yıllar yayımlanan çizgi roman kahramanı Malkoçoğlu’nun, yaratıcısı ve çizeri Ayhan Başoğlu’nun kaleminden portresi.
İLHAN SELÇUK’UN ÇİZDİĞİ KARİKATÜR
Gazetemizin Nadir Nadi’den sonraki imtiyaz sahibi ve başyazarı İlhan Selçuk, Cumhuriyet gazetesinde yazılarına başlamadan evvel, 1950’li yıllarda kardeşi Turhan Selçuk ile 1950’li yıllarda 41 Buçuk, Dolmuş ve Karikatür isimli mizah mecmuaları çıkarmıştı. İlhan Selçuk’un birebir vakitte düzgün bir çizer olduğu da yakın etrafınca bilinir. İşte, yayımladığımız çok az evrak, İlhan Selçuk’un büyük olasılıkla 1950’lerde çizdiği üstünde “Sabri Bey” yazan ıslak imzalı karikatürünü içeriyor.
27 YIL YAYIMLANAN LA RÉPUBLİQUE
Cumhuriyet gazetesi, 1925’ten 1952’ye kadar La République ismiyle Fransızca gazete yayımladı. Fotoğrafta, bu gazetenin dönemin Demokrat Parti başkanı Celal Bayar’ın Edremit konuşması ve soğuk savaş gündemini içeren 28 Mart 1949 tarihli sayısının birinci sayfası görülüyor. (Bu sayının kimliğinde Sahibi ve Başyazarı Nadir Nadi, Yazı İşleri’ni fiilen yönetim eden Nâzım Ulusay gözüküyor.)
CUMHURİYET’İN ‘MİLLET YAPAR’ KAMPANYASI
Rumların, Kıbrıslı Türklere yönelik 1963 sonundan başlayarak düzenledikleri taarruzlar üzerine çıkan Kıbrıs gerginliği sırasında, muhtemel bir Kıbrıs çıkarmasında Türk Silahlı Kuvvetler’e ilişkin çıkarma gemisi olmadığı anlaşılır. Bunun üzerine Cumhuriyet gazetesi “Millet Yapar” kampanyası başlatır ve yurttaşların geniş iştirakiyle düzenlenen bu kampanya sonucu yerli çıkarma gemileri yapılır.
Konu, 14 Mayıs 1965 tarihli Doğan Avcıoğlu’nun “Yön” mecmuasında kapak olur. İlhan Selçuk da tıpkı sayıda “Millet Yapar!” başlıklı yazısı ile kampanyaya değinir. Selçuk, Cumhuriyet gazetesinin mahir muhabiri Yılmaz Çetiner’in “Amerikan Askeri Yardımının İçyüzü” başlıklı röportajına gönderme yaparak Ege denizinde güç istikrarının bozulduğunu ve ABD’nin Türk donanmasına yardımı kesip Yunan deniz kuvvetlerini desteklediğinin ortaya çıktığını aktarır. Selçuk, Cumhuriyet gazetesinin “Millet Yapar” kampanyasının bütün yurtta harika bir coşkunlukla karşılandığını belirterek şunları lisana getirir:
“Millet Yapar kampanyasında lisana gelen yalnız donanmamızı gemilerle kuşatmak hedefinden ibaret değildir. Onun hudutlarını aşan bir inanç hissinin doğuşuna tanıklık ediyoruz. Millet yalnız çıkarma gemisini kendisi yapmaz; iktisadi kalkınmasını da kendisi yapar; madenler kanunu tasarısını da kendisi yapar; bor cevherini de kendisi işletir; petrolünü de kendisi çıkarır.
